Paltrokmolen

De Eenhoorn

Ik was op zoek naar informatie voor de afbouw van het model van de Vrouwenakker. In maart 1992 kwam ik bij toeval in contact met Stichting Molens Zuid-Kennemerland te Haarlem. Deze stichting onderhoudt en beheert de molens van de gemeentes Haarlem en Heemstede. Een bezoek aan hun werkplaats volgde. Aan modelbouw deden ze niet veel maar ze hadden wel zelf een paltrokmolen in beheer. De Eenhoorn. Ik werd uitgenodigd om zaterdags eens te komen kijken. Met de daar verkregen informatie kon het model van "de Vrouwenakker" worden afgebouwd.

Door het contact met de SMZK werd mijn molenhobby uitgebreid naar de buitenlucht en was ik sindsdien elke woensdagavond op de werkplaats van de SMZK te vinden en op de zaterdag assisteerde ik vrijwillig molenaar Frits van der Heijden op de Eenhoorn.

Besloten werd om de Eenhoorn in model na te gaan bouwen. Er werd gekozen voor een grotere schaal dan de eerdere modellen om de details beter tot hun recht te laten komen.

Probleem was alleen dat er geen modelbouwtekeningen beschikbaar waren van de Eenhoorn. Dat betekende dat er zelf ingemeten moest worden. Week na week verschenen er meer en meer maten en detailschetsen op papier. Dit resulteerde in een dikke ringband met een schat aan informatie.

Hier onder volgen een aantal foto's van de opbouw voorzien van een hoop technische termen.

Mocht u na het zien van de foto's nog meer willen zien, dan is een bezoek aan molen de Adriaan in Haarlem een must. Het model staat daar alweer enige jaren te pronken op de modellenexpositie.  Een bezoek aan mijn molen is ook een aanrader.

De bouw van het schaalmodel

Paltrokmolens zijn 'onderkruiers'. Het hele molenlijf kan in het rond worden gedraaid om zo de wind in de zeilen te krijgen. De paltrokmolen heeft hiervoor een geheel eigen vorm van steunpunt en kruiwerk. Hierboven is de ringmuur te zien met daarop de eiken rolvloer. Daar bovenop ligt de rolring voorzien van 44 iepenhouten rollen. Aardig detail: De rollen zijn vervaardigd uit het hout van een oude kruirol van de Eenhoorn.

In het centrum van de molen staat de koningspoer. Daar bovenop ligt een houten plaat. Op de plaat liggen de twee kruisbalken, diagonaal versterkt door 4 zwaardbalken die weer zijn voorzien van 4 spruitbalken die samen de rolvloer op zijn plaats houden. Over de kruisbalken heen staat de koning ingewerkt. Een enorm dik blok eikenhout. De pen van de koning is het centrale draaipunt van de onderkruiende paltrokmolen.

Rond het afgeronde deel van de koning  ligt een houten kraag voorzien van 44 spaken of spoorstokken. Deze stokken houden de rollenwagen op de ringmuur. Op de ronde plaat van de koning rust het nagenoeg volle gewicht van de molen. Met een kussenblok of brasem voorzien van sluitstukken en wiggen is het mogelijk om de molen op het midden af te stellen. Deze voorziening is bij de Eenhoorn te vinden maar komt normaal niet voor.

Op de foto hierboven is de buitenkant van de kast al aardig gereed. De sleutelbalk of kruibalk ligt onderin de constructie op de overring door het midden van de kast. Hier is het peluwblok onder ingewerkt. De overring is het laagstliggende of eigenlijk hangende deel van de molen. De overring wordt bij de bouw van een paltrokmolen uitgevuld op de kruirollen zodat hij later iets komt te zweven. Aan beide zijden van de sleutelbalk liggen 2 kotbalken waar de hoekstijlen weer op staan.  Om het wat ingewikkelder te maken; er staat niets, de kotbalken en de overring 'hangen' aan de hoekstijlen. De 4 hoekstijlen vormen de basis voor de kast. Het geheel wordt versterkt door regels en veldkruizen. Tussen de sleutelbalk en de kotbalken liggen de kotvloerbalken.

Weer een stap verder. Dwars door de kast heen ligt de zaaggrond of sleestelling. De werkvloer van de paltrokmolen, recht gehouden door 8 steunberen. In het hart van de kast staat de koningstijl met daarop de koningsbalk. Op deze enorme dikke dwarsbalk hangt of steunt de hele kast. Dit maakt dat de romp vrij komt te hangen van de rollen. Alleen door het onbalans rust de molen daardoor nog voor een deel aan de voorzijde op die rollen. Bovenop geven de kapspanten de molen al zijn karakteristieke vorm.

De bovenas van de Eenhoorn in drie fases. De bovenste as is een kunststof model (Ureol) gemaakt voor de maatvoering. De tweede as is een mal voor de gieterij. Gemaakt van hetzelfde materiaal maar een paar procent langer ivm. de krimp na het gieten.  Onderaan ligt het uiteindelijke resultaat. Een gegoten bronzen as, zojuist afgedraaid op de lagers. Helaas is het geen gietijzer geworden maar evengoed een bloedmooi exemplaar. Van de askop bestaan ook de nodige mallen en ook hier is een product van gegoten. De doorn aan de voorzijde van de bronzen as is later afgedraaid en voorzien van schroefdraad, zodat de askop, waar de roedes doorheen zijn gestoken, met een klein schroefje aan de as kunnen worden gekoppeld.  Een kleine ster met een walpen verbergen daarna het montage gat weer. 

Het bovenwiel van het  Eenhoornmodel. Opgebouwd uit 4 eiken kruisarmen, 4 eiken  plooistukken en 2 iepen vellingen. Door de vellingen en de plooistukken heen zijn de 75 eiken kammen gestoken. Op de grote foto hieronder is ook het varkenswiel of krukwiel goed te zien, samen met de krukas.

De krukas.  Een juweel om jaloers op te zijn. Vervaardigd van staal. Gemaakt door een oud collega van me. Metaalbewerking is niet echt mijn vak dus besteed ik bij hoge uitzondering wel eens wat uit. Deze as is uit één stuk gefreesd. Hij werd vierkant afgeleverd en het rondslijpen vergde mij aardig wat tijd. Maar het resultaat is verbluffend.

Het eindresultaat van de krukas. Gelagerd door 6 stel lagerblokken en voorzien van de 4 kolderstokken van de zaagramen. In het midden het boshout met het kruk- of varkenswiel. Er liggen dus tien lagerparen verdeeld over de hele as. De kammen van het varkenswiel zijn net als de werkelijke kammen van pokhout. Zo ook de lagers in de metaalhouten van de krukas. De dragende lagerblokjes zijn van metaal en de sluitlagerblokjes van pokhout.

Een detail van de staart- of kruibalk met het kruirad. Door het opwinden van een kabel wordt de hele molen naar de kruipaal toegetrokken om zo met zijn wieken in de goede windrichting te komen staan.

Een bijna gereed model. Het wiekenkruis, de kraan, de zaagramen en de luifels zijn toegevoegd. Alles werkt zoals het hoort, alleen kan er niet mee gezaagd worden. De zwaartekracht werkt jammerlijk niet mee, helaas. Het model zit verder nog vol met details maar die laat ik hier niet zien. Een goede reden om het model zelf eens te gaan bewonderen.

Voor veel meer details moet u de uitvoering van 'Het Amsterdamsche Wapen' blijven volgen.

terug naar inhoudsopgave     terug naar modelbouw