De Vrouwenakker

Na de bouw van de 2 snuifmolens, en na het gereedkomen van de  Zandwijkse Wipmolen, besloot ik te beginnen aan de bouw van een paltrokmolen genaamd "de Vrouwenakker" te Amsterdam.

De bouwtekeningen of de technische tekeningen van deze molen staan afgebeeld in het "Theatrum Machinarum Universale"of Groot Algemeen Moolenboek.  Het zijn de platen XXXI-XXXII-XXXIII en XXXIV.  Dit boek was de opvolger van het Groot Volkomen Moolenboek.  Voor de bouw van het model moest elke plaat apart worden omgeschaald naar een eindmaat van 1: 50 met de werkelijke molenmaten.

Amsterdam 1662 - 1890

Een stukje geschiedenis

Op 14 april 1662 werden 12 erven uitgegeven voor zaagmolens tussen de Ramen en het Pesthuis; dat is nu in het algemeen tussen de De Clerqstraat en de Overtoom en meer in het bijzonder tussen de Potgieterstraat en de Kinkerstraat. De huur van de erven zou 25 gulden per 95 vierkante roeden gaan bedragen ingaande 1 mei 1662. Uitdrukkelijk werd voorgeschreven dat hier alleen zaagmolens mochten worden gebouwd met ieder slechts één woning. Vóór mei 1662 moesten de funderingen van de molens gelegd worden, anders verviel de huurovereenkomst, die door de twaalf gegadigden met hun handtekening bekrachtigd werd.

De Vrouwenakker was één van deze 12 molens. De molen behoorde lange tijd aan leden van de familie Glasbergen, later aan de firma Craandijk en Glasbergen, die ook de zaagmolens  "de Boterton", "de Omval" en "de Liefde" in eigendom gehad heeft.

De Vrouwenakker moest kort na 1890 het veld ruimen voor de aanleg van de Kinkerbuurt.

Nog meer geschiedenis over de Amsterdamse houtzaagmolens kun je vinden op de site van Het  Amsterdamsche Wapen

De ringmuur en de rolvloer zijn  gemaakt van multiplex. De kruisbalken de zwaarden en de spruiten zijn van grenenhout gemaakt. De koningin het middelpunt is van eikenhout. De koningspoer ontbreekt hier nog.

Bovenop deze constructie ligt de rollenwagen. Met de spoorstokken, verbonden met een houten kraag, ligt het rollenlager, als een soort fietswiel met spaken, om de koning. De rollen zijn hier vanwege de beperkte afmeting simpel uit twee partjes op en onder een triplex ring gelijmd. Bij de latere paltrokmodellen zijn de rollen en de rollenwagens wel perfect werkend uitgevoerd.

Deze foto geeft een indruk van het vakwerk dat vroeger werd toegepast om een degelijke verbinding te verkrijgen.   Voornamelijk zwaluwstaart verbindingen in de kruisbalken en pen-en-gatverbindingen in de regels. De later gebouwde paltrokken werden veel eenvoudiger uitgevoerd. Het lineaaltje laat hier zien hoe klein het schaalmodel moet worden.

Het model is hier alweer een heel stuk verder. Het binnenwerk van de molen; de koningsstijl, de koningsbalk en de zaagramen staan in het midden. Het kot staat op de kotbalken, de sleutelbalk ligt op de overring en de zaagvloer ligt door het molenkot heen.

De krukas is geplaatst en de drie zaagramen en het krukwiel zijn aangesloten. Het werkt wonderbaarlijk heel licht. 

Hier nogmaals een kijkje in de molen op de krukas. De vislijn die om het krukwiel ligt loopt door tot onder de grondplank van het model. Hier ligt een motertje opgesteld uit een oude cassetterecorder. Een vertraging met wat snaarwielen en snaren, ook uit die cassetterecorder, aangesloten op een regelbare transformator zorgen voor de onzichtbare aandrijving van het model.

De bouw van het bovenwiel vergde heel wat geduld. Het lineaaltje toont aan dat het wiel niet groter is dan 5 cm diameter. Om de 85 kammen op de juiste steek en afstand te krijgen heb ik gebruik gemaakt van een tekening die op de computer voor me is gemaakt. De tekening werd voorzien van sellotape met daaroverheen dubbelzijdig tape. Op die manier konden de 1 mm dikke stukjes beukenhout met een pincet op zijn plek gedrukt worden. Daarna werden de 'dammen' ingevoegd. Deze moesten evenwel wat taps geschuurd worden om goed aan te sluiten op de rechte kammen. Met een vingertop witte houtlijm werden de 170 spanen enigzins aan elkaar gekoppeld.  Dan volgde het aanbrengen van de plooistukken. Voor het verlijmen van deze delen deed het vierkante blok boven op de foto dienst als centreerpunt. Nadat de lijm droog was kon de tekening van de constructie worden afsgestroopt en werden de kruisarmen en de velgen aangebracht. Daarna konden de kammen op de juiste lengte worden geschuurd en de kamkoppen worden aangepunt.

Het eindresultaat. De kapspanten staan op de daklijsten. De houten as ligt in de kap met het resultaat van het bovenwiel. Over het bovenwiel ligt een Hollandse- of stutvang. De paltrokken met een schijfloop als krukwiel konden geen Vlaamse vang hebben omdat daar gewoon geen ruimte voor was. De roedes zijn door de askop heengewerkt en oudhollands opgehekt. De askop is bij het model samen met het wiekenkruis  te verwijderen in verband met transportgemak. De deelnaad valt nauwelijks op. Het schijfloop bestaat uit twee platen en 36 staven. Deze staven zijn gemaakt van 1 mm. rvs lasdraad.

Het wiekenkruis is ook weer zo'n heerlijke priegelklus. Als je weet dat de vlucht van dit model maar 41 cm. bedraagt, kun je je voorstellen hoe klein alles is. De roedes zijn als houten exemplaren nagebouwd en daarom voorzien van de biljoening aan de voor- en een bil aan de achterzijde. De stroomlijnvorm die je bij een stalen roe bijna nooit aantreft. Om de roedes van een correcte zeeg te voorzien heb ik een mal gebouwd zoals ik gewend was bij mijn eerdere modellen. Ook hiervoor kun je straks terecht op de Vraag en Antwoord site.

De bouw van het paltrokmolenmodel van "de Vrouwenakker" bereikte in 1992 zijn eindfase. Er ontbraken alleen nog enkele details in de technische tekeningen van het Groot Algemeen Moolenboek. Bij toeval kwam ik in maart 1992 in contact met Stichting Molens Zuid-Kennemerland te Haarlem. Deze stichting onderhoudt en beheert de molens van de gemeentes Haarlem en Heemstede. Een bezoek aan hun werkplaats volgde.  Aan modelbouw deden ze niet veel maar ze hadden wel zelf een paltrokmolen in beheer. De Eenhoorn. Ik werd uitgenodigd om zaterdags eens te komen kijken.

Het ontbreekt helaas aan detailfoto's van de bouw. Vandaar dat het model hierboven alweer een flinke stap verder is. Het schavot zit er op met hulp van gegevens die ik bij paltrokmolen de Eenhoorn ophaalde. Het wiekenkruis met de houten as is gereed. Voorin zie je een krabbelrad staan.

Het model nadert zijn voltooiing.

Het personeel van de Vrouwenakker is net klaar met het zagen van een stam. De planken kunnen van de slee worden afgehaald en door het uitschietgat naar beneden worden geschoven.

Nog een detailopname. De trapjes van de achtergrond naar de zaaggrond of sleestelling.Er staan twee zaagramen achter de koningstijl.Onder deze stijl zie je nog net achter het rechter trapje de opzetwig liggen met daarop het keephout.

Het eindresultaat. Het model is in 2009 nog even in de zon gezet voor wat nieuwe foto's. 

terug naar inhoudsopgave     terug naar modelbouw